|
Begin pagina |
|
2008 |
|
2006 |
|
2005 |
|
2004 |
|
2003 |
Index 1990-2000  Linkse links naar linkjes is link(s) |
|
Marketing en moord met voorbedachte rade Door Grardus Boon Je kan de macht van het kapitaal vaak het beste herkennen aan zijn uitwassen zei onlangs een niet echt kwaadwillende manager. Right on brother, zo is het maar net. We gaan het hier hebben over de kleine en grote schandalen van de farmaceutische industrie. Dicht bij huis overdrijven en liegen, de boel omkopen en er zonder straf mee wegkomen. In de rest van de wereld, op die heerlijke grote, vrije, markt, gewoon ouderwets rauzen. We zien dat patenten verhinderen dat het grootste deel van de Aids-zieken en mensen besmet met HIV goedkope geneesmiddelen krijgen. Zoals Paul Davis van de actiegroep Act Up zei, het is moord met voorbedachten rade.(1)
De farmaceutische bedrijfstak doet in Nederland aan agressieve marketing. Ze sponsoren patiëntenorganisaties en televisieprogramma's, ze doen aan sluikreclame, ze vervuilen de e-mail met spam. Dat mag eigenlijk helemaal niet. En je vraagt je af waarom ze dat toch doen. Dat is toch nergens voor nodig, heeft dat wel enige zin, de klant is toch immers per definitie altijd koning? Dat staat toch in elk inleidend leerboek in de micro-economie, te lezen. Iedereen boven de twaalf die een beetje vooruit wil komen in deze wereld moet dat uit zijn hoofd leren: het is een onderdeel van de catechismus van de macht. De klant is koning, alle macht op de markt ligt bij de kiezende alwetende consument, bij de koper. Bedrijven, ook grote, zijn de krachteloze slachtoffers van het inzicht en de perfecte berekening, het goedbegrepen eigenbelang, ja, van de onvoorspelbare smaak, de nukken en grillen van de consumenten die hun nut maximaliseren zoals elk fatsoenlijk geëmancipeerd individu of andere kleinburger dat doet. Sommige leugens zijn in de wereld van de vertoning zo algemeen dat ze het monopolistisch ideaal van een gepatenteerd topmerk benaderen. Ondanks deze overal herhaalde en op elke school erin gestampte dogma's van de macht geven de tien grootste farmaceutische bedrijven wereldwijd 40% van hun kosten uit aan verkoopbevorderende maatregelen, aan reclame en marketing.(2) Dat snap je toch niet, wat willen ze nou, het ideaal van de vrijheid per markt of gewoon het recht van de krachtigste leugenaar? Het onderdeel 'commerciële economie' van het vak bedrijfseconomie is op een krasse maar vaak weinig begrepen manier in tegenspraak met het vrolijke oude liberale fundament van de verklaring van de prijsvorming op de markt. Ook wanneer je heel lang met economie en het economie-onderwijs bezig bent geweest, begrijp je dat niet: aan de ene kant moet iedereen uit de kop leren dat slechts de koper de baas van alles is en aan de andere kant bestaan de zogenaamde kosten van de verkochte spullen, althans bij de pillendraaiers, voor bijna de helft uit propagandakosten voor die waren. 'De economie verandert de wereld, maar verandert deze slechts in een wereld van de economie.'(Debord) De waarde van waarheid wordt daarbij steeds weerlozer. 'Zelfregulering' Gezondheidszorg en pillenverkoop zijn een branche, een sector of markt, met een aparte aard. De uiteindelijke gebruiker, de zieke, beslist hier nauwelijks over de keuze voor het middel dat wordt gebruikt. De aard van de behandeling en de aanschaf van medicijnen wordt door dokters en medische specialisten voorgeschreven. Daarom wordt de propaganda voor deze waren niet alleen gericht op de uiteindelijke gebruikers maar vooral op de dokters. Jaarlijks worden artsen in Nederland meer dan 180.000 maal door artsenbezoekers, vertegenwoordigers van de farmaceutische industrie, bezocht. In één op de vijf gevallen heeft dit succes en wordt er daarna een ander, vaak duurder, geneesmiddel door de dokters voorgeschreven. Aan artsen wordt ook geld geboden om op een ander medicijn over te gaan. Dit wordt wetenschappelijk onderzoek genoemd. En dan is er de nascholing, waaronder snoepreisjes. Artsen krijgen daar ruime financiële vergoedingen voor. Zo was er voor de nascholing van cardiologen een gesponsorde duikcursus in Afrika. Officieel zouden deze 'excessen' (minister Hoogervorst) door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IZG) bestreden moeten worden. Maar de afdeling die erover gaat, de Sector Reclametoezicht, is in de laatste drie jaar ingekrompen van zes naar twee personeelsleden. Een van de laatste medewerkers die afhaakte was de juriste Astrid Meij. Ze was teleurgesteld omdat onderzoeken stelselmatig werden gefrustreerd. De zaken worden gereed gemaakt voor vervolging, maar niet overgedragen aan justitie omdat de politiek gekozen heeft voor zelfregulering van de farmaceutische sector. Zeker zes klachten zijn in de laatste drie jaar 'bij de inspectie blijven steken…Er was onvoldoende wil om zaken te vervolgen.'(3) De Nederlandse politiek heeft gekozen voor 'zelfregulering' van de pillensector. Daartoe is door de marktpartijen (de farmaceutische industrie, de medici en de apothekers) de Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR) in het leven geroepen. Dat is de zelfreguleringsorganisatie. De inspectie van het reclametoezicht voor de Gezondheidszorg (IZG) hield alleen een toezichthoudende taak over. Na vier inspectiebezoeken constateerde deze echter in 2004 ernstige tekortkomingen bij de CGR. Men vond haar te afwachtend; men vond dat ze te weinig optrad. De inspectie plaatste ook vraagtekens bij de financiering van de CGR. Deze twijfels aan het onafhankelijk en neutraal voorlichtend karakter van de CGR werden versterkt door de consumenten- en gezondheidsorganisatie Health Action International. Ze wezen erop dat de uitgaven van de CGR, op twee ton begroot, voor tweederde door Nefarma, een samenwerkingsverband van de farmaceutische industrie, werden betaald. De koepels van de artsen en van de apothekers droegen beiden 10.000 Euro aan het budget bij.(4)
Crestor De cholesterolverlager Crestor van de firma AstraZenica is een betrekkelijk nieuw medicijn. In 2003 werd het door dokters 170.000 maal voorgeschreven, in 2004 was het aantal recepten meer dan verdubbeld tot 390.000, de totale verkoop steeg van 10 naar 29 miljoen Euro. Agressieve marketing, leugens! Volgens de internist dr. Klaas Hoogenberg was er sprake van 'ongefundeerde en suggestieve claims'. Het verkoopsucces van Crestor is opvallend omdat er betere en goedkopere middelen op de markt zijn. Volgens de huisarts van der Linden, in Medisch Contact is er bijvoorbeeld Zocor, een goedkoop en 'bewezen veilig' alternatief. De werkzaamheid van Crestor is daarentegen niet bewezen. De hoofredacteur van het Britse medische tijdschrift 'The Lancet' waarschuwde in 2003 dat er 'geen gegevens over de effectiviteit en veiligheid' waren. Wel is er sprake van risico op ernstige bijwerkingen. Wat deed AstraZenica zoal om tot de groei van haar handel te geraken? Ze nodigde in 2003 medische specialisten uit voor een bijeenkomst. Ze kregen 230 Euro voor hun aanwezigheid. De promotie van Crestor stond op het programma. Vervolgens werden de medici getracteerd op een diner en een bezoek aan de musical Aïda. Dit werd de zelfreguleringsorganisatie CGR te gortig. Door de arts van der Linden werd een klacht ingediend en die werd toegewezen. Maar van straffen was geen sprake. Dit gebrek aan sanctie leidde tot ergernis bij eerder genoemde, zieltogende, inspectie voor de Gezondheidszorg (IZG). Maar in hoger beroep werd de beslissing bekrachtigd.(5) Nog bonter maakte Crestor het in juni van dit jaar in het Groningse. Daar bestaat een richtlijn waarin behandelaars en apothekers afspraken hebben vastgelegd over het voorschrijven van geneesmiddelen, het zogenaamde Groninger Formularium. Nu had AstraZenica naar 177 huisartsen een folder gestuurd waarin men suggereerde dat Crestor zou zijn opgenomen in dit Groninger Formularium. Dat was niet het geval en er volgde een klacht van de instantie die het Formularium had opgesteld. Men sprak van misleiding en eiste rectificatie. De CGR vond het wel 'laakbaar'; AstraZenica werd 'berispt'. Maar rectificeren vond de CGR niet nodig omdat het bedrijf al had aangekondigd de folder niet meer te gaan versturen.(6) We zien dus dat er nauwelijks beperkingen worden gesteld aan de agressieve marketing van bedrijven die medicijnen vervaardigen. De instantie die overtredingen moet opsporen en vervolgen wordt afgebouwd en de 'zelfregulering' stelt niets voor. Overigens, nu we het toch over voorschriften als het Groninger Formularium hebben, artsen die richtlijnen opstellen voor aanbevolen medicijngebruik onderhouden vaak banden met de farmaceutische industrie. Ik merk dat er herhalingen optreden in dit verhaal. Zakkenvullers, van een moreel verantwoorde invulling van het mooie beroep van geneesdameheer valt in deze gevallen weinig te merken. Een paar jaar geleden meldden Canadese wetenschappers dat ongeveer negen van de tien opstellers van richtlijnen in Noord-Amerika en Europa financiële banden met de industrie hadden. Onlangs werd deze belangenverstrengeling door het blad Nature nog eens onderzocht. Men bestudeerde tweehonderd richtlijnen van over de hele wereld waarin specifieke medicijnen werden aanbevolen. Een groot deel van de opstellers van deze richtlijnen had banden met 'relevante' bedrijven. Men was er adviseur, gaf lezingen voor het bedrijf, bezat er aandelen van of had een onderzoeksbeurs ontvangen. Men maakt er dus reclame voor of laat zich betalen. In Nederland bestaat geen gedragscode voor het opstellen van richtlijnen. Medische beroepsverenigingen dragen experts voor.(7) Kortom, men coöpteert en schuift elkaar de kluifjes door. Patenten tegen patiënten De geneesmiddelen die bij artsen na het bezoek van een artsenbezoeker uit de gratie raken zijn opvallend vaak juist die middelen waarvan het patent afloopt en die dus goedkoper dreigen te worden. Wat is een patent? Grote bedrijven doen aan het onderzoek naar en de ontwikkeling van nieuwe producten. Dat heet 'research and development', R&D. Als bedrijven een nieuw product ontwikkeld hebben dan nemen ze daar een patent op. Dit ontwikkelen van nieuwe producten is voor de concurrentie van belang, hoewel de uitgaven voor R & D in deze branche veel lager zijn dan die voor marketing of de winsten. Een patent betekent dat andere bedrijven niet diezelfde waar, dat recept, die verpakking, of zelfs die naam mogen gebruiken. Het patent of octrooi is het alleenrecht op een product, in dit geval op een medicijn, dat op een bepaalde manier gemaakt is. Een gepatenteerde waar of een merkartikel is -om het een beetje moeilijk te zeggen- de belangrijkste vorm van monopolistische concurrentie binnen oligopolistische marktverhoudingen. 
De farmaceutische industrie probeert met man en macht haar patentrecht en daarmee haar winst veilig te stellen, zelfs als dat ertoe leidt dat mensen in de het grootste deel van de wereld daardoor geen toegang hebben tot geneesmiddelen die zij dringend behoeven. In een flink aantal landen werden voorheen bepaalde patenten niet erkend en specialiseerde de lokale industrie zich in het namaken van merkgeneesmiddelen, de zogenaamde generieke merken. Maar dat wordt verboden door de Wereld Handelsorganisatie, de WTO. Alle landen die daarvan lid zijn moeten hun wetgeving aanpassen zodat ze geen generieke merken mogen maken of importeren. Aids en Afrika Hét voorbeeld van het funeste karakter van deze 'bescherming van het intellectuele eigendom' is Aids. De Aids-epidemie heeft in de laatste twintig jaar ongeveer twintig miljoen doden gekost. Op dit moment leven ongeveer dertig van de veertig miljoen HIV- en Aids-slachtoffers in Afrika. Daar sterven per jaar meer dan twee miljoen mensen, driekwart van alle Aids-doden. Er zijn in Afrika meer dan twee miljoen kinderen besmet; er komen per dag 1800 besmette kinderen bij en er zijn twaalf miljoen aidswezen, jongeren die hun ouders verloren hebben door deze moderne plaag. In de meeste gebieden van de aarde is de levensverwachting toegenomen tot boven de zeventig jaar. In Afrika is ze gedaald van 48 jaar in 1980 tot 46 jaar in 2001. In de zwaarst door Aids getroffen gebieden is ze zelfs zeer gedaald; in Zimbabwe naar 32, in Botswana naar 28 jaar. Ongeveer driekwart van de werkgelegenheid zit in Afrika in de landbouw. Aids heeft op het Afrikaanse platteland tot zo'n massale sterfte van boeren geleid dat de hoeveelheid bebouwd land in sommige landen met 70% is gedaald. Dat heeft een rampzalig effect op de voedselvoorziening in die landen. Je zou van een neerwaartse spiraal kunnen spreken. Afrika is het enige werelddeel dat niet rijker maar armer wordt. De economische achteruitgang leidt tot een verergering van de Aids-epidemie terwijl de ziekte tot verarming leidt. Het effect van de epidemie treft vooral vrouwen en meisjes. In Afrika zijn meer vrouwen besmet dan mannen. Maar ze worden ook extra getroffen omdat zij meestal voor de zorg opdraaien. Meisjes gaan niet meer naar school omdat ze voor zieke ouders, broers of zusters moeten zorgen. Oudere vrouwen dragen de last van de zorg voor zieke volwassen kinderen en, als die gestorven zijn, nemen ze de rol van ouder over voor de kinderen die wees zijn geworden. Ze moeten vaak ook voor een inkomen of voedseloogsten zorgen. Oudere vrouwen die voor wezen en zieke kinderen zorgen kunnen sociaal geïsoleerd raken door de stigmatisering en discriminatie die vaak met Aids gepaard gaan. Het stigma kan betekenen dat ondersteuning vanuit de familie niet zeker is als vrouwen Hiv-positief geraken. Ze worden vaak uitgestoten en kunnen hun bezittingen kwijtraken als hun echtgenoot sterft.(8) 
Persoonlijke betrokkenheid Ik voel me sterk bij het onnodige sterven van deze miljoenen slachtoffers betrokken. Dat komt niet alleen omdat ik veel en graag in Zwart Afrika heb gereisd of te veel televisie kijk. Ik ben zelf namelijk al meer dan twintig jaar besmet. En heb het overleefd. Mijn niet zo gezonde stijl van leven heb ik niet veranderd. Een jaar of vijftien heb ik geleefd met, ik zal maar zeggen, een wat verkorte statistische levensverwachting, van twee of drie jaar. Daar kan je een stuk van opknappen, het leert je meer na te denken over de dood. Viva José Guadelupe Posada (1851-1913). Dit overleven komt waarschijnlijk, tenminste wat de laatste zeven jaren betreft, doordat ik pillen, Aidsremmers, slik. Regelmatig wordt mijn bloed onderzocht om te weten hoe het met de verdediging en met de aanvallers van mijn systeem staat. Elke drie of vier maand zie ik mijn internist die me de uitslag rapporteert. De kosten voor deze behandeling zijn ongeveer tien maal zo hoog als mijn ziektekostenverzekering. In Nederland sterft vrijwel niemand meer aan Aids. Zou ik in 'de grote Schepper'(9) geloven dan zou ik Hem dagelijks op mijn knietjes danken. Maar ik geloof wel in het recht op gezondheid, voor iedereen dus. Ik slik de dure, gepatenteerde merkpillen. Die kosten meer dan tienduizend Euro per jaar. De merkloze, generieke pillen, kosten een klein deel van dat bedrag, een paar honderd Euro per patiënt per jaar. De generieke pillen worden onder meer in India gemaakt. Maar van de Wereldhandelsorganisatie mogen ze niet verhandeld worden. Patenten tegen patiënten; vanwege de winsten van de farmamulti's sterven jaarlijks miljoenen mensen. Daar gaat ie weer, je moet voortdurend door de mist, de soms glimmende schijn van de leugens breken; de Wereldhandelsorganisatie (WTO) is er niet om de wereldhandel te bevorderen maar te verhinderen en dient in dit geval de belangen van de farmaceutische bedrijven. Nu weet ik wel dat de bestrijding van de epidemie ook door andere dingen gehinderd wordt. In sommige landen wordt de ernst van het probleem ontkend. Taboes over sexualiteit maken de preventie moeilijker, stigmatisering en discriminatie van de slachtoffers en hun familieleden zijn zoals gezegd vaak het gevolg. De medische infrastructuur is in arme landen vaak gebrekkig zodat de begeleiding en behandeling van besmette en zieke mensen moeilijk is ook al zouden die goedkope remmers wel beschikbaar zijn. Bekend zijn ook de opvattingen van de Paus over zedelijkheid die het gebruik van condooms ontmoedigen. Dit christenfundamentalisme heeft ertoe geleid dat onder druk van de VS in Oeganda vrijwel geen condoom meer te koop is. De VS hebben hulpgelden voor het aanschaffen van condooms verminderd en wel miljoenen dollars uitgetrokken voor de voorlichting over onthouding.(10) 
Vooruitgang, te laat, te weinig Er zijn ook wel ontwikkelingen ten goede. In Oeganda en Thailand hebben grote voorlichtingscampagnes een preventief effect gehad. Brazilië is in 1996 zelf generieke remmers gaan produceren en stelt de medicijnen ter beschikking van 150.000 mensen. De sterfte door Aids en de kosten voor de verpleging van de zieken en stervenden zijn sterk gedaald. Brazilië heeft sinds die tijd wel een conflict met de VS vanwege de patentrechten. Ook Zuid-Afrika, een van de zwaarst getroffen gebieden van de wereld, heeft in 1997 een wet aangenomen die de productie en invoer van goedkope medicijnen mogelijk maakte. 38 Farmaceutische bedrijven sleepten de Zuid-Afrikaanse regering voor de rechtbank. Vele organisaties en miljoenen mensen kwamen wereldwijd in verzet tegen deze rechtszaak. 'Drop the case' was de naam van de actie. De industrie werd ervan beschuldigd alleen oog voor hun winsten te hebben. Ze werd in het nauw gedreven, bood eerst nog gauw grote kortingen aan en trok toen de aanklacht in. Maar in India is in maart van dit jaar onder druk van de WTO weer een wet aangenomen die de ontwikkeling en productie van generieke pillen bemoeilijkt.
De farmaceutische industrie is de meest winstgevende bedrijfstak en betaalt haar topmanagers de hoogste vergoedingen voor hun inzet.(11) Prijzen van geneesmiddelen stegen in de negentiger jaren in de VS met 18% per jaar en in 2002 waren er daar 675 lobbyisten in dienst die samen meer dan negentig miljoen dollar kostten. Europese regeringen proberen deze uitwassen wel te bestrijden maar evengoed zijn de winsten van de vijf grootste Europese bedrijven -GlaxoSmithKline, AstraZenica, Novartis, Roche en Aventis- van dezelfde orde.(12) De farmaceutische bedrijven vechten uit alle macht voor de bescherming van hun patenten en worden daarbij geholpen door de Wereldhandelsorganisatie, de Paus, de VS en de ongelijke verdeling van de rijkdom en macht überhaupt. Slechts 11% van de besmette en zieke slachtoffers in Afrika bezuiden de Sahara krijgen de noodzakelijke geneesmiddelen.(13) Volgens recente schattingen leven in Afrika over tien jaar negentig miljoen mensen minder dan volgens vroegere verwachtingen. Tel uit uw winst maar, waarde managers en aandeelhouders van Glaxo en consorten (en alle andere betrokkenen), ga niet zeggen dat u er niet van wist. 'Naarmate de noodzaak een maatschappelijke droom wordt, wordt dromen noodzakelijk. Het spektakel is de boze droom van de geketende moderne maatschappij, die uiteindelijk slechts een uitdrukking is van haar wens om te slapen. Het spektakel is de wachter over deze slaap.' (Guy Debord, de Spetakelmaatschappij, 21) 
Ach, arm fort Europa, wat hebben we ermee te maken, het is toch ook zo ver weg? Hebben we zelf geen zorgen genoeg? Door de invoering van de Euro zijn we twee maal zo arm geworden en de benzineprijzen rijzen de pan uit. Bovendien wint PSV vanavond van Milaan, houzee voor onze boeren. Vanwege de Vrijheid, Verlichting en Democratie vinden polderieke provocateurs en pas bekeerde Bounties dat ze hun achterste met bladzijden uit het heilig boek van anderen mogen afvegen. In New Orleans sterven oude mensen omdat ze geen auto hebben en de dijken niet zijn onderhouden. Op Schiphol verbranden in hokken elf gelukszoekers maar voor het weghalen van een spandoek met de tekst 'Levend Verbrand; Rita Bedankt' wordt door de door velen veel te slap geachte burgermeester van Amsterdam Cohen 180 man Mobiele Eenheid ingezet. In Frankrijk verbrandden in een week 9.000 auto's en ook uit Bremen en Brussel, Athene en Rotterdam worden soortgelijke vernielingen gemeld. Arme auto's, arm Europa; nadat de eenwording uit de top stagneerde wordt ze uit de basis bevorderd. 'Alleen aan de molachtige blindheid tegenover de tekenen des tijds is het te wijten dat de Europese staten nog maar slechts zachtjes sudderen op het vuur van de nieuwe tijd. Af en toe is er een lichtflits - hier en daar lekt de tong van een vernietigende vlam - net als vroeger dommelt de Europese kolos, in slaap gewiegd door diplomaten, bemiddelaars, papen, kortzichtige politici, gesust door tweederangs dichters en zwetmajoors, door goochelaars en onbenullen, die een laatste dans wagen op de kokende vulkaan.' Theodor Lessing, 1895
|
